“Giải nghĩa bài thơ là phận bề tôi”

Quan trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi dẫn đầu đoàn sứ giả nước Đại Việt sang nước Nguyên. Đã một lần biết tiếng trạng nguyên nước Việt, người xấu xí nhưng ứng đối như thần, bọn quan lại nhà Nguyên vẫn muốn thử tài quan trạng. Đoàn sứ Đại Việt tới cửa ải Phong Lũy⁽¹⁾ thì cửa ải đóng kín. Một câu đối chữ Hán được thả theo dây buộc xuống, thách đối lại, nếu không đối được sẽ không mở cửa ải. Vế đối như sau:

“Quá quan trì, quan quan bế, nguyện quá khách quá quan”

(Nghĩa là: Qua cửa ải chậm, cửa quan đóng, mời khách qua đường qua cửa quan).

Vế đối chỉ có mười một chữ, nhưng hiểm ở chỗ có tới bốn chữ quan, còn chữ quá được nhắc tới ba lần. Đây hẳn là câu đối được chuẩn bị khá kĩ từ trong triều nhà Nguyên, chứ không phải viên quan trấn ải nghĩ ra được. Nếu không đối được thì quá bẽ mặt, chỉ còn cách cả đoàn sứ ra về, mất thể diện quốc gia. Mạc Đĩnh Chi nghĩ rất nhanh, bọn quan trên mặt ải chưa kịp cười, thì trạng đã ứng khẩu đọc ngay:

“Xuất đối dị, đối đối nan, thỉnh tiên sinh tiên đối”.

(Nghĩa là: Ra câu đối dễ, đối câu đối khó, xin tiên sinh đối trước).

Vế đối lại dùng mười một chữ Hán, cũng dùng tới bốn chữ đối trong vế, còn chữ tiên được nhắc 2 lần. Ý đối chỉnh và người đối lại rất nhanh, tưởng như chẳng cần có chút cố gắng nào.

Bọn quan coi ải (cả quan triều từ kinh đô đến đón Mạc Đĩnh Chi cũng có mặt trên ải) kinh ngạc vì tài ứng đối, vội ra lệnh mở cửa và bày nghi lễ đón tiếp trọng thể.

Tới kinh đô, Mạc Đĩnh Chi được vời vào tiếp kiến hoàng đế nhà Nguyên. Vua Nguyên vốn kiêu căng, tự cho mình là thống lĩnh trái đất, tự ví mình như mặt trời đỏ. Để trấn áp quan trạng Việt Nam và tỏ ý coi thường nước Đại Việt nhỏ bé, hoàng đế Nguyên đọc một câu đối (do triều thần soạn sẵn), đòi trạng Việt phải đối lại:

“Nhật: hỏa; vân: yên; bạch đàn thiên tàn ngọc thỏ”.

(Nghĩa là: Mặt trời là lửa, mây là khói; ban ngày đốt cháy vầng trăng).

Mạc Đĩnh Chi hiểu rõ dụng ý tỏ vẻ kẻ cả nước lớn và cả mục đích đe dọa của vua Nguyên. Cần phải khẳng định ý chí của Đại Việt và sức mạnh tất thắng của Đại Việt, quan Trạng ứng khẩu đọc vang:

“Nguyệt: cung; tinh: đạn; hoàng hôn xạ lạc kim ô”.

(Nghĩa là: Trăng là cung, sao là đạn; chiều tối bắn rơi mặt trời).

Vế đố lại thật giỏi về nghĩa về chữ. Lại thấy trăng lưỡi kiềm như cánh cung, những vì sao tròn như viên đạn, đây là sự hình dung thật tuyệt. Song, hay hơn cả là vế đối tỏ rõ sức cứng rắn của người dân nước Việt, không lời đe dọa nào làm cho run sợ, sẵn sàng giáng trả và làm thất bại kẻ thù.

Vua tôi nhà Nguyên nhìn nhau, lòng đầy thán phục. Hoàng đế sai mang lụa và vàng bạc tặng thưởng Mạc Đĩnh Chi, rồi nói:

- Có một bài thơ của sứ thần của ta mà vua nước Nam không hiểu nổi, phải nhờ đến ngươi mới xong, chẳng hóa ra vua nhà Trần dốt nát chăng?

Mạc Đĩnh Chi cười ầm lên, rồi chắp tay cung kính đáp:

- Tâu hoàng thượng! Giải nghĩa một bài thơ nhỏ là phận của kẻ bầy tôi, chứ đâu phải là công việc của bậc cao tôn như vua nước tôi.

Vua Nguyên cảm phục tài và đức, bỏ qua những đố kị với nhà Trần. Khi hết nhiệm vụ về nước, Mạc Đĩnh Chi được vua Nguyên phong “Lưỡng quốc trạng nguyên” (Trạng nguyên hai nước), chữ phê do chính tay hoàng đế nhà Nguyên viết.

(1) Tức là Hữu Nghị quan ngày nay.