Câu chuyện về những tấm lòng

Sáng ngày 25.4.2005, tôi nhận được một cú điện thoại bất ngờ. Đó là điện thoại gọi đến từ văn phòng Quaker[1] Hà Nội. Người của văn phòng báo tin hiện có một người Mỹ đang giữ cuốn nhật ký của chị gái tôi - Liệt sĩ, nữ bác sĩ Đặng Thuỳ Trâm. Chị Thuỳ của chúng tôi.

Chị tôi hy sinh năm 1970 tại chiến trường Quảng Ngãi. Cống hiến của chị tôi ghi trong hồ sơ đề nghị truy tặng Huy chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhì rất đơn sơ: Bác sĩ, hy sinh tại chiến trường. Thời gian công tác: Năm năm, ba tháng, năm ngày.

Những kỷ vật còn lại của chị tôi do đồng đội gửi về chỉ gồm mấy tấm ảnh, một số thư của gia đình từ miền Bắc gửi vào. Các anh cũng nói chị tôi có ghi nhật ký - đó là thói quen của chị tôi từ nhỏ - nhưng đã bị giặc lấy đi trong một trận càn.

***

Trung tuần tháng 3 năm 2005, một cuộc hội thảo thường niên về chiến tranh Việt Nam được tổ chức tại Trung tâm Việt Nam - Đại học Texas, Mỹ. Rất nhiều người đến dự. Tại hội thảo người ta thảo luận về chiến tranh Việt Nam ở nhiều khía cạnh khác nhau. Frederic Whitehurst [2] và Robert Whitehurst [3] đã đến với bài nói về nhật ký của một nữ bác sĩ Việt Cộng mà Frederic nhận được khi tham gia chiến tranh Việt Nam. Sự kiện thu hút được sự chú ý của người nghe qua lời kể xúc động của Fred về quá trình từ lúc nhận được cuốn nhật ký cho tới lúc quyết định tặng nó cho Viện Lưu trữ về Việt Nam ở Lubbock, cũng như qua những trang nhật ký đầy tình yêu thương và khát vọng hoà bình đã được Robert dịch sang tiếng Anh. Buổi hội thảo kết thúc, mọi người xôn xao đặt ra nhiều câu hỏi, nhiều người ngỏ ý muốn giúp Fred tìm gia đình nữ bác sĩ.

Ted Engelmann [4] là một trong những người có mặt ở hội thảo. Ba ngày sau khi hội thảo kết thúc, Ted sang Việt Nam. Ở Hà Nội anh đã nhờ một người bạn làm văn phòng Quaker Hà Nội tìm giúp gia đình bác sĩ Đặng Ngọc Khuê. Những nhân viên ở đây rất nhiệt tình, lần theo manh mối ít ỏi có trong cuốn nhật ký, họ đã tìm sang tận Đông Anh, nơi bố tôi làm việc từ gần năm mươi năm về trước. Nhưng ở đó, người duy nhất làm việc cùng thời với bố tôi cũng đã nghỉ hưu từ năm 2000. Bệnh viện Đông Anh cử người về tận quê ông để hỏi địa chỉ gia đình tôi. Ông lại chỉ sang trường đại học Dược Hà Nội, nơi mẹ tôi công tác trước khi về nghỉ hưu từ hai mươi năm trước. Cứ như thế, bao trái tim nhân hậu đã chuyển tiếp cho nhau tín hiệu để cuối cùng giúp Ted tìm được gia đình tôi và trao lại chiếc đĩa CD chứa đựng tâm huyết của người viết nhật ký ba lăm năm về trước.

Những ngày sau đó tôi nhận được rất nhiều thư của hai anh em Frederic Whitehurst và Robert Whitehurst. Họ kể về những năm tháng ở Việt Nam và hành trình bao năm qua họ đã tìm kiếm gia đình tôi như thế nào. Có những lúc họ đã tưởng như tuyệt vọng không thể nào tìm được gia đình tôi, đã sợ rằng khi họ chết đi, hai cuốn nhật ký của chị tôi sẽ nằm trong đống giấy má bình thường không ai biết đến, bị quẳng đi, bị mục nát, bị quên lãng. Họ nói với tôi rằng vì không còn hy vọng tìm được gia đình tôi, họ đã có ý định in hai cuốn nhật ký thành sách để cho cả thế giới được biết về một nữ bác sĩ cộng sản người Hà Nội đã sống và đã chết ra sao. Họ mong rằng từ cuốn sách đó sự nghiệp y tế của chị tôi sẽ còn được tiếp nối... Và trong nỗi tuyệt vọng như thế họ đã trao tặng hai cuốn nhật ký cho Viện lưu trữ về Việt Nam tại Trường đại học Tổng hợp Texas, Lubbock để chúng có thể được gìn giữ và chăm chút hơn khả năng họ có thể làm được.

Dưới đây là bức thư đầu tiên của Fred gửi cho tôi.

Thứ sáu ngày 29.4.2005

“Tôi là Frederic Whitehurst. Tôi đã giữ ký ức về chị cô, bác sĩ Đặng Thuỳ Trâm ba lăm năm nay. Tôi đã giữ cuốn nhật ký của chị ấy suốt ba lăm năm. Ted Engelmann - người tôi chỉ mới vừa biết -  nói với tôi rằng anh ấy đã đến nhà cô và hiện nay cô đã nhận được bản copy của hai cuốn nhật ký cùng những bức ảnh. Có bao nhiêu điều tôi phải nói với cô với gia đình cô và đặc biệt là với mẹ cô. Sau bao nhiêu năm tìm kiếm điều này giống như một giấc mơ và việc tìm ra gia đình cô khiến tôi bật khóc. Một người mẹ phải được biết về những ngày tháng của con gái mình, một đất nước phải được biết về một người anh hùng như bác sĩ Đặng. Mọi việc dường như thật thích hợp, mẹ cô cần phải nhận được những dòng chữ của con gái mình đúng vào dịp kỷ niệm ba mươi năm giải phóng đất nuớc bà - 30.4.1975...”.

Frederic Whitehurst - thường gọi là Fred - là một sĩ quan quân báo Mỹ tham chiến ở chiến trường Đức Phổ, Quảng Ngãi từ năm 1969 đến 1971. Trong chiến tranh, nhiệm vụ của Fred là thu thập các thông tin, tài liệu có giá trị quân sự để phân tích tình hình, truy tìm dấu tích quân Giải phóng, định hướng tập kích hay càn quét. Nhiệm vụ đó khiến Fred có thể nhìn cận cảnh cuộc chiến tranh và chứng kiến tận mắt những mất mát khủng khiếp - cả đối với phía Việt Nam lẫn phía Mỹ. Fred đã chứng kiến cảnh “cả một xóm nhỏ Nhơn Phước ở miền Tây Đức Phổ bị bom giội tan hoang không còn một người sống” (Thư ngày 4.6.2005). Fred đã nhìn thấy những em nhỏ ở Chu Lai bị thiêu cháy trong bom napalm. Fred đã chứng kiến viên Trung uý chỉ huy trực tiếp của mình gần như mất trí vì không chịu nổi cảnh các nhân viên y tế Mỹ “đơn giản cứ nhặt bừa bất kỳ một cánh tay, cẳng chân nào đó lắp vào xác bạn mình cho vào quan tài gửi về Mỹ” (thư ngày 4.6.2005). Những cảnh chứng kiến đó đã ám ảnh Fred trong bao năm_ nay từ khi rời Việt Nam trở về.

Nhưng cũng từ những ngày khốc liệt đó, Fred đã nhìn thấy cuộc chiến tranh từ một ánh sáng hoàn toàn khác biệt.

Trong một tràn tập kích vào một ''căn cứ của Việt Cộng", sau khi tiếng súng đã im, đơn vị của Fred tiến vào và nhận thấy đây là một bệnh viện nhỏ. Có rất nhiều lán trại, nhiều phòng - rõ ràng là phòng bệnh, cả một phòng mổ dã chiến. Có vẻ mọi người trong bệnh viện đã vội vã đi khỏi ngay trước khi quân Mỹ ập tới và không kịp mang theo tài liệu.

Theo quy định của quân đội Mỹ, mọi tài liệu của địch thu được trên chiến trường phải chuyển lại cho bộ phận quân báo nghiên cứu. Hôm đó Fred thu nhặt được rất nhiều tài liệu. Cùng với thông dịch viên người Việt, Fred chọn lọc các tài liệu có giá trị quân sự, số còn lại họ vứt vào đống lửa để thiêu huỷ.

Fred đang đốt những tài liệu loại bỏ thì Thượng sĩ Nguyễn Trung Hiếu [5] - thông dịch viên của đơn vị - cầm một cuốn sổ nhỏ đến cạnh anh và nói: “Fred, đừng đốt cuốn sổ này. Bản thân trong nó đã có lửa rồi". Fred chưa hiểu đó là cuốn sổ gì, nhưng vẻ xúc động của Hiếu và việc Hiếu có thể kính trọng cả đối phương tác động rất mạnh đến anh, Fred bỏ cuốn sổ vào túi.

Nhiều đêm sau đó Fred và Hiếu cùng nhau đọc cuốn sổ. Đó là nhật ký của một Việt Cộng, chính là nữ bác sĩ đứng đầu cái bệnh viện nhỏ mà đơn vị Fred càn vào. Nét chữ nghiêng nghiêng đầy nữ tính. Anh càng tò mò hơn khi Hiếu cho biết nữ bác sĩ đó còn rất trẻ, mới hai mươi sáu tuổi và từ Hà Nội vào Đức Phổ công tác chưa được hai năm.

Rồi như một định mệnh, mấy tháng sau Fred nhận được cuốn nhật ký thứ hai của nữ bác sĩ, cũng do Nguyễn Trung Hiếu đem về. Những dòng chữ rực lửa khiến Fred vô cùng xúc động - mặc dù anh chỉ được nghe qua lời dịch vội của Nguyễn Trung Hiếu và đó là những dòng chất chứa căm thù đối với quân Mỹ. Những dòng đầy yêu thương, hy vọng khiến anh vô cùng ngạc nhiên. Anh không hiểu nổi bắt nguồn từ đâu mà một người con gái có thể nhìn thấy cái đẹp của màu xanh giữa chiến trường mịt mù bom đạn, vì sao cô ấy có thể nghe nổi bản giao hưởng êm đềm khi quân Mỹ gần như luôn bám sát sau lưng.

Năm 1972, Fred được rời Việt Nam và trở về Mỹ. Trong hành lý của anh có những kỷ vật nặng trĩu của chiến tranh: Hai cuốn nhật kýcủa nữ bác sĩ, hơn năm mươi tấm ảnh chụp những người dân Quảng Ngãi trong chiếc máy ảnh Canon bị bắn thủng lấy được trên xác một phóng viên Việt Cộng[6], chiếc đục nhỏ rơi bên xác một người thợ mộc già bị giết hại. Cũng từ đó Việt Nam trở thành một nỗi ám ảnh trong anh.

Năm tháng trôi qua, với những ám ảnh về chiến tranh, về tội ác đã được chứng kiến ở Việt Nam đè nặng trong tim, Fred đã nhiều lần quay lưng lại với cái xấu, không chấp nhận cái xấu - dù chỉ là gián tiếp. Anh đã làm được nhiều điều tốt đẹp, đã từng kiện cả Cục điều tra Liên bang Mỹ (FBI), cả giám đốc FBI, cả chính phủ Mỹ vì những việc làm sai trái và đã thắng tất cả những thế lực đó trong một vụ kiện nổi tiếng cả trong nước Mỹ lẫn trên thế giới. Một lúc khác tôi sẽ nói thêm nhiều về anh.

Mẹ của Fred là một nhà giáo và là hoạ sĩ. Khi Fred cho mẹ xem cuốn nhật ký, bà đã bảo con trai hãy cẩn thận, bởi vì hai cuốn sổ này có thể thiêu cháy cuộc đời anh.

Quả vậy, trái tim Fred luôn bị nung nấu vì ngọn lửa toả ra từ hai cuốn sổ nhỏ ố vàng. Anh không thể nào ngủ yên mà cứ trăn trở muốn làm một cái gì vì người nữ bác sĩ ấy. Chị còn sống hay đã chết? Nếu đã chết có phải chị chết một cách tuyệt vời đúng như đã sống cuộc đời tuyệt vời mà anh đọc được qua nhật ký? Gia đình nữ bác sĩ ởđâu? Mẹ chị có biết rằng bà có một người con gái anh hùng đến thế nào không?

Fred đã nhiều lần thử tìm gia đình nữ bác sĩ. Qua những trang nhật ký anh biết chị tốt nghiệp trường Đại học Y khoa Hà Nội, nên lục tìm khắp nơi mọi thông tin chi tiết về trường đó mong có manh mối gì chăng. Anh bắt gặp tên tuổi hai giáo sư nổi tiếng là Giáo sư Đặng Văn Chung và Giáo sư Đặng Văn Ngữ. Anh biết tên chị là Đặng Thuỳ Trâm - biết đâu họ đều là người trong dòng họ Đặng? Anh biết mẹ chị tên tà Doãn Ngọc Trâm, nhưng địa chỉ của bà chỉ là một dãy số bí ẩn ghi cuối cuốn nhật ký. Anh biết bố chị là bác sĩ Đặng Ngọc Khuê, giám đốc một bệnh viện cách Hà Nội không xa. Anh đoán đó là bệnh viện tư của gia đình chị - rõ ràng chị xuất thân từ một gia đình trí thức. Anh biết nhà chị ở một phố nhỏ tên là Lò Đúc. Nhưng anh cũng biết trong chiến tranh Hà Nội đã bị ném bom. Biết đâu gia đình chị cũng đã chết hết trong một trận bom nào đó? Anh đã hỏi nhiều người, nhưng những năm sau chiến tranh tìm một người nào đó ở Việt Nam là điều hầu như không thể đối với anh. Mãi cách đây mấy năm mới có một người bạn liên hệ được với họ hàng ở Hà Nội và nói với anh rằng gia đình bác sĩ Đặng Ngọc Khuê vẫn còn sống. Nhưng không hiểu sao người đó không muốn tìm tiếp và bảo anh đừng nói thêm với cô về cuốn nhật ký nữa.

Robert Whitehurst cũng là một cựu chiến binh Việt Nam, nhưng chưa từng có mặt ở chiến trường Nam Trung bộ. Hai năm hoạt động ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long khiến Rob đem lòng yêu mến miền đất này cùng những con người Việt Nam hiền hoà, giàu tình cảm. Việt Nam đã trở thành một phần đời của Rob vì anh cưới một người con gái xứ Long Xuyên. Anh học tiếng Việt, thích ăn món ăn Việt, thích đem những cây cỏ Việt Nam về Mỹ để trồng, thậm chí còn có lần cố gửi về Mỹ một chiếc xuồng ba lá để vợ đỡ nhớ quê.

Rob được đọc cuốn nhật ký của bác sĩ Thùy Trâm sau khi từ Mỹ trở về năm 1972. Ngay từ đầu, cuốn nhật ký đã khiến anh sửng sốt. Cùng với sự giúp đỡ của vợ, anh đọc đi đọc lại cuốn nhật ký, càng đọc anh càng bị lay động trước những gì diễn ra trong tâm hồn người con gái ở bên kia chiến tuyến. Anh viết cho mẹ tôi. “Tất cả những ai từng được chúng tôi cho xem cuốn nhật ký đều xúc động trước những điều chị cô viết. Chúng tôi nghĩ chị không chỉ là một anh hùng của riêng ai, nghĩa là mặc dù những ký ức của chị rất quý giá đối với cô cũng như đối với chúng tôi nhưng sự nghiệp của chị còn rất có ý nghĩa với tất cả mọi người. Nhữngdòng chữ của chị có một sức kêu gọi tuyệt vời. Mặc dầu chị ở bên kia chiến tuyến trong cuộc chiến tranh giữa chúng ta, nhưng ngay từ đầu những năm 70, Fred và tôi đã cảm thấy chị vô cùng đáng ngưỡng mộ, đáng tôn kính và là một người tốt. Hy vọng sau khi đọc những dòng chữ viết từ quá khứ ấy cô sẽ đồng ý với chúng tôi... rằng theo một nghĩa nào đó chị là của riêng gia đình cô, nhưng theo một nghĩa rất quan trọng chị là của tất cả chúng ta” (thư ngày 29.4.2005).

Rob lục lọi khắp các nơi, anh tìm đọc về Hà Nội mong làm sáng tỏ những thông tin có trong nhật ký. Anh biết Chu Văn An là tên một trường học. Anh nhận ra phố Lò Đúc nằm trong khu Hà Nội cổ. Anh nhận ra cái tên Hồ Tây. Nhưng không tìm được chỗ nào nói đến gia đình bác sĩ Đặng Ngọc Khuê. Những dòng chữ đầy tủi cực trước những trường hợp bó tay không cứu được bệnh nhân khiến Rob nhận ra hình ảnh một bác sĩ mang trong tim lời thề Hypocrate[7]. Những câu thơ chị viết trong một buổi chiều đứng trên đỉnh núi khiến Rob nhận ra một trái tim đang rung lên trước cái đẹp. Người con gái trí thức Hà Nội dần dần hiện lên rõ nét hơn trước mắt anh. Càng đọc, anh càng đăm đắm một điều: cần phải làm cho mọi người được biết về chị. Anh viết cho mẹ tôi: “Khi rời Hà Nội để dấn thân vào cuộc chiến, Thùy chưa biết chiến tranh là thế nào. Hơn

ba năm ở Đức Phổ những điều chị viết trong nhật ký đã thay đổi, chị đã trưởng thành. Những điều chị học được càng củng cố vững chắc thêm lòng quyết tâm đã được gia đình nuôi dưỡng từ nhỏ. Chị học được những điều mà tất cả chúng ta đều cần phải học... Những bài học về danh dự, những bài học về lòng trắc ẩn, tinh thần trách nhiệm, những bài học về sự tận tụy với lý tưởng, và những bài học mà chị đã nêu lên một tấm gương về tình yêu đối với mọi người, với cái đẹp và với con người. Tôi biết Thuỳ không hề định viết cho cả thế giới này đọc, nhưng có lẽ chính vì thế mà niềm tin sâu thẳm nơi chị được viết ra một cách chân phương, mộc mạc, và tôi đã thấy chị có đủ dũng cảm để theo đuổi niềm tin ấy trong trận thử thách cuối cùng... Cho đến lúc này, tôi là người đã đọc đi đọc lại hai cuốn nhật ký ấy nhiều hơn ai hết. Trước đây tôi đãnói với bà và giờ đây tôi xin nói lại: tôi không hề thấy trong đó có bất cứ điều gì khiến bà hay một ai khác phải khó xử. Những lời bày tỏ về tình yêu của chị cũng như những lời gọi tha thiết hướng về gia đình khiến bất cứ ai từng được đọc qua đều phải xúc động. Con số các trận đánh và sự chăm sóc của chị đối với các thương binh làm chúng ta trở nên xoàng xĩnh...” (thư ngày 28.5.2005).

Rồi Rob tìm được trên mạng lnternet một nơi gọi là trung tâm Việt Nam (Vietnam Center) ở trường Đại học Tổng hợp Texas và biết rằng tại đây người ta vẫn tổ chức hội thảo thường niên về chiến tranh Việt Nam. Có rất nhiều người tới dự hội thảo này: Các học giả, các vị đại sứ, các viên tướng, các cựu chiến binh Việt Nam của cả hai phía miền Nam và miền Bắc. Robert động viên Fred đến dự hội thảo và nói về cuốn nhật ký của nữ bác sĩ. Cuộc hội thảo diễn ra như tôi đã nói lúc đầu. Trong sự xúc động sâu sắc, Fred và Roi đưa cho nhiều người đĩa CD chứa bản sao cuốn nhật ký của chị tôi, mong rằng giống như trong câu chuyện cổ tích tốt đẹp nọ, cuốn nhật ký sẽ tìm được về với quê hương, về với gia đình người nữ bác sĩ mà họ ngưỡng mộ như một anh hùng.

Tôi xin cảm ơn anh, Frederic Whitehurst, người đã gìn giữ hai cuốn nhật ký của một kẻ ở bên kia chiến tuyến, đã trăn trở tìm cách đọc hai cuốn nhật ký, đã gìn giữ nó ngay khi đất nước anh còn đầy thù địch với Việt Cộng và bao năm qua từ nửa bên kia trái đất tìm mọi cách để trả nó về cho mẹ tôi.

Tôi xin cám ơn Thượng sĩ Nguyễn Trung Hiếu, người đã cứu cuốn nhật ký của chị tôi khỏi bị quẳng vào đống lửa bởi anh đã nhận ra trong cuốn sổ này đã chứa đựng lửa rồi để anh trao lại nó cho Fled như một lời ủy thác từ chị tôi. Anh Hiếu ơi, anh ở đâu? Nếu đọc được những dòng này xin anh hãy lên tiếng, cho chúng tôi được nhìn vào mắt anh - để nói với nhau rằng tiếng nói của tình yêu và khát vọng hoà bình có thể vượt qua mọi chiến tuyến để đến với những trái tim tốt lành.

Và anh nữa, Robert Whitehurst, cám ơn anh, người cựu binh Mỹ đã từng viết cho tôi nhũng lời thốt lên tự đáy lòng: “Lời Thùy là một cây cầu bắc qua dòng sông chất chứa bao sự vô tình, bao cay đắng, bao nỗi buồn, bao lòng tin lầm lạc đã chia cắt hai dân tộc chúng ta quá lâu...”.

Vâng, tôi đã thuyết phục được mẹ tôi - bà Doãn Ngọc Trâm, mẹ liệt sĩ Đặng Thuỳ Trâm - đồng ý cho in cuốn sách "Nhật ký Đặng Thùy Trâm" mặc dù từ bấy đến nay mẹ tôi không dám đọc lại lần thứ hai những dòng chữ thấm máu do chính tay đứa con gái yêu dấu viết ra ba lăm năm về trước. Mẹ tôi cũng tin rằng đó sẽ là một cây cầu nối từ quá khứ đến hiện tại, và nối tới mai sau...

Đặng Kim Trâm

[1] Tổ chức nhân đạo của Mỹ.

[2] Frederic Whitehurst - thường gọi là Fred. Tiến sĩ luật, Tiến sĩ hóa học, Hoạ sĩ Cựu chuyên gia cao cấp về chất nổ của FBI (Cục điều tra Liên bang Mỹ).

[3] Robert Whitehurst thường gọi là Roi. Tiến sĩ về Điêu khắc, thuyền trưởng viễn dương. Anh trai của Fred.

[4] Ted Engelmann, phóng viên ảnh tư liệu, học giả tự do, đã từng sang Việt Nam nhiều lần để hoàn thành bộ sách ảnh về những tác động thời hậu chiến ở bốn nước Việt Nam, Úc, Hàn Quốc và Mỹ mà anh bắt đầu từ năm 1968 và đự định hoàn thành đúng dịp 30.4.1975 - kỷ niệm 30 năm ngày giải phóng miền Nam.

[5] Thượng sĩ Nguyễn Trung Hiếu là người phiên dịch tiếng Anh cho Đơn vị Tình báo quân sự số 635 của quân đội Mỹ biên chế bên cạnh Lữ đoàn Bộ binh số 11, Sư đoàn Bộ binh 23. Anh người Sài Gòn và có người bạn là Thượng sĩ Phạm Văn Đức cũng là phiên dịch cho đơn vị trên.

[6] Liệt sĩ Nguyễn Văn Giá, phóng viên ảnh thời sự của Xưởng phim tài liệu Việt Nam, hy sinh ngày 27.10.1970 tại thôn Nga Mân, xa Phổ Cuờng, huyện Đức Phổ. Chúng tôi đã gửi những bức ảnh do anh Nguyễn Văn Giá chụp về thôn Nga Mân để đối chiếu. Một số nguời được chụp ảnh vẫn còn sống, nhiều người nhớ rất rõ về trường họp hy sinh của anh Giá.

[7] Lời thề của các bác sĩ tận tụy với bệnh nhân, xả thân vì sự nghiệp y học.