Bài thơ ‘Những người trồng hoa’ của Nguyễn Quang Thiều gây xôn xao có phải là thơ?

Trên các diễn đàn, không ít ý kiến cho rằng tác phẩm quá khó hiểu, vỡ vụn, thiếu đi “tính thơ” mượt mà, thậm chí đặt dấu hỏi lớn về tính giáo dục khi đưa một văn bản có hình ảnh “xác chết” vào đề thi cho học sinh.

Tuy nhiên, nếu bình tâm lùi lại một bước để quan sát dưới góc nhìn của lý luận văn học chuyên môn, sự việc này không đơn thuần là câu chuyện khen – chê một bài thơ cụ thể. Sâu xa hơn, nó là tấm gương phản chiếu sự va đập nảy lửa giữa những trường phái sáng tác tiên phong, thơ ca hiện đại và thói quen tiếp nhận đã bén rễ từ lâu của công chúng.

Vì sao bài thơ gây tranh luận?

Chia sẻ với PV Báo Điện tử VTC News, ThS Vũ Thị Thanh Tâm – nguyên giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM, cho rằng cần nhìn nhận chính xác đối tượng tham gia tranh luận. Các phản ứng chủ yếu đến từ cộng đồng mạng và một bộ phận phụ huynh, hầu như không xuất hiện phản ứng tiêu cực từ giới giáo viên Ngữ văn chuyên môn hay những người làm công tác nghiên cứu.

Lý giải bằng lý thuyết Mỹ học tiếp nhận, mỗi người đọc khi đến với một tác phẩm đều mang theo một “tầm đón nhận” khác nhau, được đúc kết từ trải nghiệm sống và thói quen thẩm mỹ. Lâu nay, đại đa số độc giả Việt Nam vẫn quen thuộc và yêu mến những vần thơ giàu nhạc điệu, mang tính trữ tình, lãng mạn, dễ đọc và dễ thuộc lòng – những di sản từ dòng Thơ Mới hoặc ca dao truyền thống. Tâm lý tiếp nhận thông thường luôn muốn hướng người đọc, đặc biệt là học sinh, đến những hình tượng thuần khiết, êm đềm.

Vì vậy, khi đột ngột đối diện với một văn bản thơ tự do hoàn toàn chối bỏ vần luật, lại sử dụng thủ pháp tương phản mạnh mẽ – đặt khóm hoa hồng lộng lẫy ngay trên một hiện thực tàn khốc là “xác vùi dưới một khóm hoa” – độc giả đại chúng lập tức rơi vào một “cú sốc thẩm mỹ”. Yếu tố gai góc, trần trụi mang đậm tính hiện thực này đã kích hoạt phản ứng tự vệ bản năng, khiến nhiều người vội vã kết luận tác phẩm là tối nghĩa hoặc giật gân.

“Bài thơ sử dụng thủ pháp tương phản khi đặt hình ảnh khóm hoa hồng lộng lẫy ngay trên một hiện thực tàn khốc là ‘xác vùi dưới một khóm hoa’. Tâm lý tiếp nhận thông thường luôn có xu hướng bao bọc, hướng học sinh đến những hình tượng thuần khiết, lãng mạn, êm đềm, trong trẻo… Do đó, việc đưa yếu tố mang tính chất ‘giật gân’ của đời sống vào thơ ca dễ gây ra phản ứng tự vệ bản năng từ phía phụ huynh”, ThS Vũ Thị Thanh Tâm nhận định.

Hơn nữa, bài thơ không được tác giả Nguyễn Quang Thiều viết cho tất cả mọi người trong đại chúng. Đề thi lan truyền trên mạng vốn được thiết kế dành riêng cho đội tuyển học sinh giỏi Ngữ văn lớp 12. Đây là nhóm đối tượng được trang bị nền tảng lý luận văn học vững chắc, đủ khả năng để giải mã những văn bản phức tạp, đa nghĩa. Việc đem một ngữ liệu chuyên biệt đặt lên bàn cân của mạng xã hội đại chúng vốn dĩ đã là sự so sánh khập khiễng.

Ở góc nhìn của người sáng tác, nhà thơ Trương Xuân Thiên cho rằng nguyên nhân đầu tiên Những người trồng hoa gây tranh cãi nằm ở chính cách tổ chức hình ảnh của tác phẩm. Văn chương vốn không phải toán học để chỉ có một đáp án đúng. Một tác phẩm càng đa nghĩa càng dễ tạo ra những cách đọc khác nhau.

“Bài thơ như lớp đất trầm tích, có quá nhiều mạch ngầm, nhiều tầng nghĩa ẩn dụ về cái chết, về sự vô cảm. Khi một tác phẩm quá đa nghĩa và mơ hồ, nó tự nhiên sẽ tạo ra những luồng cảm thụ trái chiều”, ông nhận định.

Khuynh hướng thơ triết luận – suy tưởng hiện đại

Không ít ý kiến trên mạng xã hội cho rằng bài thơ thiếu nhạc tính, khó cảm nhận và đặt câu hỏi về “tính thơ” của tác phẩm. Các chuyên gia văn học cho rằng nhiều người đang nhìn bài thơ bằng hệ quy chiếu của thơ truyền thống. Những người trồng hoa không thuộc về một trường phái cô lập, lắp ghép tự phát mà thuộc khuynh hướng thơ triết luận – suy tưởng hiện đại, sử dụng thơ tự do kết hợp với các thủ pháp biểu tượng và siêu thực.

Loại thơ này không xa lạ trên thế giới, nhưng nó đòi hỏi tư duy đồng sáng tạo rất cao từ người đọc. Loại thơ này rất phổ biến ở phương Tây vào cuối thế kỷ XIX, bùng nổ trên thế giới vào thế kỷ XX. Tại Việt Nam, từ phong trào Thơ mới thập niên 1930, loại thơ tự do không vần nhịp đã được đón nhận. Các bài thơ giàu hình ảnh biểu tượng, triết luận đã ra đời trước 1945 với Huy Cận, Chế Lan Viên.

Những người trồng hoa thuộc khuynh hướng thơ triết luận – suy tưởng hiện đại, sử dụng thơ tự do kết hợp với các thủ pháp biểu tượng và siêu thực. Loại thơ này không xa lạ trên thế giới, nhưng nó đòi hỏi tư duy đồng sáng tạo rất cao từ người đọc.

ThS Vũ Thị Thanh Tâm

Trong giới chuyên môn, phê bình hàn lâm và các tổ chức văn học nghệ thuật quốc gia, khuynh hướng thơ triết luận – tự do luôn được đánh giá rất cao, được coi là đỉnh cao trí tuệ và là động lực thúc đẩy sự hiện đại hóa của nền thơ ca dân tộc.

Lý do đại chúng khó tiếp nhận là vì thơ triết luận biểu tượng đòi hỏi người đọc phải có năng lực đồng sáng tạo và tâm thế sẵn sàng đón nhận để tự giải mã các lớp biểu tượng.

Tác giả chủ động tước bỏ đi lớp áo choàng lộng lẫy, du dương của ngôn từ. Cấu trúc câu thơ trở nên phi tuyến tính, gồ ghề, đôi khi rành mạch, sắc lạnh như một văn bản văn xuôi được ngắt dòng. Thay vì mơn trớn cảm xúc người đọc bằng những vần điệu bắt tai, thơ triết luận dồn nén những biểu tượng đa tầng, ép người đọc phải dừng lại, trăn trở và tự mình đào bới các lớp nghĩa.

Vì thế, những người đọc chuộng sự giải trí hoặc quen “đọc lướt”, bài thơ ngay từ giây phút đầu tiên đã phát ra tín hiệu “từ chối hiểu”.

Đáng lưu ý, sự đứt gãy trong tiếp nhận không chỉ xảy ra giữa tác phẩm và đại chúng. Đi sâu vào thực tế đời sống văn học, ngay cả trong nội bộ giới sáng tác thi ca tại Việt Nam, trường phái này đôi khi vẫn chưa nhận được sự đánh giá thấu đáo. Dù được giới nghiên cứu hàn lâm tôn vinh là đỉnh cao trí tuệ và là động lực hiện đại hóa nền văn học, nhưng một bộ phận không nhỏ những nhà thơ bám rễ vào truyền thống vẫn tỏ ra dè dặt.

Việc họ quá coi trọng vần luật, niêm luật và cảm xúc êm đềm vô tình tạo ra một lực cản vô hình, khiến những thể nghiệm phá cách, mang đậm tính hiện sinh và siêu thực như của Nguyễn Quang Thiều đôi khi trở nên cô độc ngay trên chính mảnh đất văn chương nước nhà.

Tranh luận văn học cần đặt trên tinh thần đối thoại

Nếu kiên nhẫn bước qua rào cản về mặt hình thức, người đọc sẽ chạm đến một thông điệp vô cùng mạnh mẽ về nhân sinh. Theo ThS Vũ Thị Thanh Tâm, để hiểu tác phẩm cần nhìn vào cấu trúc đối lập giữa hai phần của bài thơ.

Nửa đầu họa lên hình ảnh người trồng hoa thứ nhất với những nghi thức thưởng lãm sang trọng, uống rượu vang, ăn cá hồi. Đây chính là hình tượng biểu đạt cho lối sống duy mỹ nhưng phù phiếm, khép kín trong thế giới riêng.

Ngược lại, người trồng hoa thứ hai bị người đời dè bỉu, xem như “kẻ điên” khi nhổ tung những khóm hồng để tìm ra một thi thể bị chôn giấu bên dưới. Hình tượng này tuyệt đối không phải là “kẻ giết người” như sự gán ghép vội vã, hời hợt của một bộ phận dân mạng.

Đó là hình tượng vĩ đại của người đi tìm chân lý. Nỗ lực nhổ tung khóm hoa chính là hành động dũng cảm lột bỏ lớp vỏ bọc văn minh giả tạo, hào nhoáng để trực diện đối mặt với nỗi đau, sự thật và những oan khuất đang hiện hữu ngay dưới chân mình.

Nhà thơ Trương Xuân Thiên nhận định, bài thơ giống như một lớp đất trầm tích, ẩn chứa nhiều mạch ngầm về sự vô cảm của con người hiện đại. “Nó mộc mạc như lát cắt của đời sống, câu chữ trôi chảy theo mạch tư duy và cấu trúc phi tuyến tính chứ không nương theo nhạc tính. Bản thân bài thơ của Nguyễn Quang Thiều có phần gồ ghề, rành mạch như câu chuyện kể bằng văn xuôi được ngắt dòng”, ông nhận xét.

Thông điệp cốt lõi của tác phẩm nằm ở việc thức tỉnh lương tri, lòng trắc ẩn của con người. “Đằng sau câu chuyện về khu vườn, bài thơ là lời cảnh tỉnh rất sâu về sự dửng dưng của con người và sự giả tạo của cái đẹp vô hồn”, ông nói.

Người đọc hoàn toàn có quyền không thích, có quyền từ chối một tác phẩm nếu nó không khớp với gu thẩm mỹ cá nhân. Tuy nhiên, tranh luận văn học cần được đặt trên nền tảng của sự hiểu biết, tinh thần đối thoại văn minh.

Nhà thơ Trương Xuân Thiên

Theo ông, hình tượng người trồng hoa thứ hai chính là nỗ lực lột bỏ lớp vỏ hào nhoáng để đối diện với sự thật. Tác giả muốn phơi bày cái thực tế mỉa mai, có những người sống rất văn minh, sang trọng nhưng lại hoàn toàn vô cảm trước nỗi đau đang hiện hữu ngay dưới chân mình. Và hình ảnh người trồng hoa thứ hai, kẻ bị người đời coi là “điên” khi đi nhổ tung các khóm hồng, chính là một nỗ lực tuyệt vọng để lột bỏ lớp vỏ bọc hào nhoáng đó.

Trước ý kiến về xu hướng tranh luận cực đoan trên mạng xã hội, nhà thơ Trương Xuân Thiên cũng bày tỏ sự lo ngại khi nhiều phản ứng dữ dội xuất phát từ việc người đọc tiếp cận tác phẩm bằng những định kiến có sẵn hoặc những tranh cãi ngoài văn học. Câu chuyện này để lại nhiều điều phải suy ngẫm. Nó cho thấy một bộ phận công chúng mạng khá vội vã và định kiến khi tiếp nhận nghệ thuật. Người ta dễ dàng phê bình, thậm chí chế giễu một bài thơ ngay khi nó không vừa vặn với gu thẩm mỹ quen thuộc của mình.

Khép lại cuộc tranh luận, điều đọng lại không chỉ là cách chúng ta hiểu một bài thơ, mà là cách chúng ta ứng xử với nghệ thuật. Người đọc hoàn toàn có quyền không thích, có quyền từ chối một tác phẩm nếu nó không khớp với gu thẩm mỹ cá nhân. Tuy nhiên, tranh luận văn học cần được đặt trên nền tảng của sự hiểu biết, tinh thần đối thoại văn minh thay vì những lời công kích cá nhân hay thói quen dùng định kiến để phán xét. Một nền văn học chỉ thực sự trưởng thành khi công chúng của nó có đủ sự bao dung với quyền sáng tạo và biết trân trọng những nỗ lực làm mới nghệ thuật.